براى خود ساخت . آثار مهم ديگرى از منجمان متأخر ، در زير بررسى خواهد شد . پژوهش آينده : آغاز انتقاد از نظام بطلميوسى اين فعاليت به آغاز اخترشناسى اسلامى برمىگردد . ممكن است انسان منابع كافى در اختيار نداشته باشد كه اين موضوع را تا زمان‌هاى پيش از قرن نهم ميلادى رديابى كند ، امّا برخى تلاش‌هاى منظم و مداوم بايد صورت پذيرد تا انتقاد روشمندى كه با آغاز قرن نهم به تصحيح اخترشناسى بطلميوس در مورد حركت تقديمى ، خروج از مركز خورشيد و نقطهء اوج خورشيدى انجاميد ، تبيين گردد . به نظر مىرسد در قرن يازدهم ، انتقاد از نظام بطلميوسى نظم بيشترى يافته است و كتابهايى كامل و تمام ، آشكارا در اين موضوع نوشته شده بود . ما پيش از اين به اثر موجود ابن هيثم در اين باب اشاره كرديم . امّا از هيچ كوششى نسبت به ارائهء دو اثر مشابه مهم نبايد دريغ شود : يكى اثرى كه به وسيلهء نويسندهء ناشناس اسپانيايى تأليف شد و ديگرى اثرى از ابو ريحان بيرونى . دربارهء نويسندهء اسپانيايى ، ما تصور اجمالى نسبت به محتواى كتابش ، الاستدراك على بطلميوس داريم ، و اگر اين اثر يافت شود بر منابع اخترشناسى دورهء اسلامى پرتوى عالى خواهد افكند ؛ چرا كه اين كتاب آگاهى قابل توجهى دربارهء فعاليت انتقادى از بطلميوس و آغاز اين حركت به دست خواهد داد ، هم چنان‌كه پرتوى بسيار ارجمند بر مبادى مكتب انتقادى اسپانيا خواهد افكند . « 1 »

--> ( 1 ) . تنها ارجاعى كه به اين كتاب داريم ، از يك رسالهء مقدماتى به نام كتاب الهيئه است كه به